Ongeschreven recht …

In hoeverre is de rechtsstaat gepasseerd en zijn mensenrechten geschonden?

Inleiding tot het Staatsrecht en het Bestuursrecht – 8ste druk, 2000

Hst. 1  Staats- en bestuursrecht in historisch perspectief

§ 1.1.1 –  Bronnen van het staatsrecht

Waar vindt men het staatsrecht geregeld? In de eerste plaats in de uit 1815 daterende Grondwet, die in 1983 zo ingrijpend werd herzien dat men wel van de nieuwe Grondwet van 1983 spreekt. In de 142 artikelen hiervan vindt men echter alleen de hoofdlijnen van ons staatsbestel, die o.a. worden uitgewerkt in de organieke wetten, waarin krachtens opdracht in de Grondwet bepaalde onderwerpen nader worden geregeld. Voorbeelden hiervan zijn de Kieswet, de Wet op de Raad van State, de Provinciewet en de Gemeentewet. Daarbij moet worden opgemerkt dat de Grondwet wel een hogere positie heeft dan de wet, maar dat de rechter niet mag onderzoeken of een wetsbepaling afwijkt van de Grondwet. Daarop zal de wetgever zélf bedacht moeten zijn.

   Er zijn ook staatsrechtelijke regels te vinden in regelingen van lagere rangorde dan de Grondwet en de wet, bijvoorbeeld in zgn. algemene maatregelen van bestuur die afkomstig zijn van de regering, in ministeriële regelingen en in de reglementen van orde van de Eerste en Tweede Kamer, die deze Kamers zelf vaststellen.

   Tot de bronnen in de zin van vindplaatsen van het Nederlandse staatsrecht horen in bepaalde gevallen ook internationale verdragen. Als in een verdrag namelijk rechten en plichten zijn opgenomen die de overheid niet verder hoeft uit te werken (bijvoorbeeld een bepaling die de vrijheid van godsdienst garandeert), dan kunnen burgers zich daarop beroepen bij de rechter en heeft die verdragsbepaling niet alleen voorrang boven wetten en andere regelingen, maar zelfs boven de Grondwet. Daardoor vormen met name de grondrechtenverdragen een belangrijke aanvulling op het grondrechtenhoofdstuk in onze Grondwet. Een zelfde positie kunnen overigens ook besluiten van volkenrechtelijke organisaties (bijvoorbeeld de Europese gemeenschappen) innemen, waarover meer in hoofdstuk 5.

[ … ]

Naast al deze regelingen kan men ook de jurisprudentie, het geheel van uitspraken van rechterlijke colleges op dit gebied, als een bron van staatsrecht noemen.

[ … ]

 Het bestaan van ongeschreven staatsrecht is in concrete gevallen vaak moeilijk aan te tonen, maar zo’n ongeschreven regel heeft wel een hoge rangorde want zelfs een regel van de Grondwet kan erdoor opzij worden gezet.

[ … ]

Een complicerende factor is bovendien dat er in het staatsrecht niet eerst een bepaalde gewoonte hoeft te bestaan, alvorens uit de praktijk een bepaalde rechtsregel mag worden afgeleid. Anders dan in het privaatrecht kan de rechtsovertuiging veranderen op grond van één concrete gebeurtenis, en dat komt omdat niet het gedrag van vele burgers de praktijk vestigt, maar de betrokken overheidsorganen zelf door hun handelen en de daaraan ten grondslag liggende rechtsovertuiging de ongeschreven rechtsregel tot stand laten komen.

[ … ]

 Geschreven en ongeschreven staatsrecht tezamen geven echter nog slechts een zeer gebrekkig beeld van het staatsbestel. De Grondwet biedt op veel punten geen inzicht in de werkelijke verhoudingen, zoals bijvoorbeeld ten aanzien van de rol van de Koning, de relatie regering-parlement en de verhouding Eerste en Tweede Kamer. De politieke partijen in het algemeen en de politieke fracties van de Eerste en Tweede Kamer worden in de Grondwet helemaal niet genoemd en op grond van de tekst zou men de indruk kunnen krijgen dat wij als kiezers een aantal personen aanwijzen, die vervolgens volstrekt individueel aan de slag gaan en samenwerken met een aantal ministers die evenzeer uitsluitend wegens persoonlijke kwaliteiten zijn aangesteld. In een overzicht van het staatsrecht zal veelvuldig gesproken moeten worden over allerlei procedures en praktijken die op zichzelf geen rechtskarakter bezitten of alleen een privaatrechtelijke grondslag (zoals bij de politieke partijen), maar waarvan kennisneming noodzakelijk is voor een juist begrip van ons staatsrechtelijk systeem. Overigens is ook het volgen van het politieke nieuws in kranten en omroepuitzendingen een belangrijk hulpmiddel voor het verwerven van inzicht in de betekenis van diverse aspecten van het staatsrecht.

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail